Klastry Energii – Edyta Pęcherz, Robert Szlęzak

Klastry Energii”

Edyta Pęcherz

Robert Szlęzak

Nikomu chyba dziś nie trzeba już udowadniać, że rozwój cywilizacji jest związany z rozwojem energetyki w tym sposobami pozyskiwania, przesyłania i zużywania energii.

Coraz więcej osób dostrzega też, że energetyka jako branża stoi u bram rewolucji. A w kolejnym kroku sama też może stać się jej źródłem w odniesieniu do całej naszej cywilizacji. Przyczyną tej rewolucji są zarówno zmiany technologiczne jak i społeczne, w tym demograficzne.

Jednym z przejawów takich potencjalnych zmian są Klastry Energii … ale … ale czy na pewno ta koncepcja to coś nowego? A może zatoczyliśmy ponad stuletnie, technologiczne koło? Przecież u zarania energetyki, za czasów Edisona i Tesli, gdy walczyły koncepcje „czy prąd w sieci ma być stały czy przemienny” elektrownie były lokalne, tak jak systemy energetyczne. Zazwyczaj czerpiące energię ze źródeł odnawialnych (bo wodnych), rzadziej, z uwagi na koszty i zawodność technologii napędzanych maszynami parowymi. Te lokalne źródła zasilały niewielkie, niezależne energetycznie obszary: miasteczka, folwarki … Najsłynniejsze z nich to oczywiście parowe elektrownie Edisona w Nowym Yorku i elektrownia wodna na wodospadzie Niagara zbudowana przez Teslę. W Europie w tym w Polsce moglibyśmy przywołać setki takich przykładów. Nam osobiście najbardziej pasuje przykład z Lubelszczyzny, gdzie jedną z takich elektrowni była zbudowana w Folwarku Zamoyskich elektrownia wodna w Michalowie. Elektrownia produkowała ok. 40 KW prądu stałego (na początku zwyciężała koncepcja Edisona) by po jakimś czasie produkować prąd przemienny (koncepcja Tesli)3. Tak jak w XIX wieku walczyły koncepcje Edisona i Tesli, tak dziś walczą koncepcje energetyki rozproszonej, spółdzielczej, prosumenckiej, obywatelskiej przeciw tej wielkiej, korporacyjnej – dziś nazywanej tradycyjną.

Jedną z prób pogodzenia rywalizujących opcji jest wdrażana w Polsce obecnie koncepcja budowy Klastrów Energii

Konkurs

16-go października 2017 roku upłynął termin składania przez inicjatorów Klastrów Energii wniosków do konkursu Ministerstwa Energii. Choć celem działania rządu na tym etapie jest tylko opracowanie i ogłoszenie listy Klastrów Energii (często w rozmowach i artykułach pojawia się sformułowanie „pilotażowych klastrów energii”), to wydaje się, że zainteresowanie konkursem przerosło oczekiwania jego organizatorów. W chwili pisania tego artykułu brak jest jeszcze oficjalnych danych na temat ilości złożonych aplikacji, ale z informacji przekazanych podczas warsztatów klastrowych prowadzonych przez KlasGRID w trakcie targów Renexpo przez przedstawicieli ministerstwa wynika, że aplikacje złożyło ponad 100 inicjatyw (wstępnie spodziewano się ok. 60). Jeżeli założymy, że drugie tyle potencjalnych zainteresowanych nie złożyło aplikacji, czy to czekając na rozwój wypadków (w tym na ogłoszenie modelu odniesienia czy kolejne regulacje prawne, zapowiadane w roku 2018) lub po prostu z braku czasu na opracowanie dokumentacji, to stwierdzić należy, że mamy do czynienia z istotnym zjawiskiem porównywalnym w skali do liczby funkcjonujący dziś operatorów sieci dystrybucyjnej – na dzień 03.11.2017 rejestr firm posiadających koncesję na dystrybucję energii elektrycznej (OSD) liczył 185 podmiotów.

Czym są Klastry Energii

W czerwcu ubiegłego roku weszła w życie „Zmiana ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw”, która zmieniła trzy ustawy: ustawę z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne, ustawę z dnia 29 czerwca 2007 r. o zasadach pokrywania kosztów powstałych u wytwórców w związku z przedterminowym rozwiązaniem umów długoterminowych sprzedaży mocy i energii elektrycznej oraz ustawę z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym. To właśnie prawo wprowadziło dwa nowe pojęcia na rynku energii: Spółdzielni Energetycznych i Klastrów Energii definiując Klaster Energii jako: (…) cywilnoprawne porozumienie, w skład którego mogą wchodzić osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki naukowe, instytuty badawcze lub jednostki samorządu terytorialnego, dotyczące wytwarzania i równoważenia zapotrzebowania, dystrybucji lub obrotu energią z odnawialnych źródeł energii lub z innych źródeł lub paliw, w ramach sieci dystrybucyjnej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV, na obszarze działania tego klastra nieprzekraczającym granic jednego powiatu, w rozumieniu ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2015 r. poz. 1445 i 1890) lub 5 gmin w rozumieniu ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2016 poz. 446); członków klastra energii reprezentuje koordynator, którym jest powołana w tym celu spółdzielnia, stowarzyszenie, fundacja lub wskazany w porozumieniu cywilnoprawnym dowolny członek klastra energii, zwany dalej „koordynatorem klastra energii”.

Można napisać, że niezależnie od dyskusji i przygotowań prowadzonych na poziomie UE (wcześniej „Trzeciego Pakietu Energetycznego”, obecnie „Pakietu Zimowego”) jesteśmy świadkami tworzenia się w Polsce ekosystemu współpracy w obszarze energetyki, obejmującego swoim zasięgiem: wytwórców, sprzedawców, odbiorców, dystrybutorów energii czy analizując to z innej strony: samorządy, parki naukowe i przemysłowe, uczelnie czy wreszcie klastry i spółdzielnie, a także z pewnym oporem, ale coraz bardziej dostrzegalnie, tradycyjne wielkie przedsiębiorstwa energetyczne w tym ich części odpowiedzialne za dystrybucję (OSD).

Koncepcja Klastrów Energii ma charakter pionierski, wyprzedzający nawet potencjalne postanowienia „Pakietu zimowego”. Brak jest praktycznych wzorców i przykładów czy innych definicji, do których można by odnieść się przy tworzeniu tego typu przedsięwzięć. Brak jest też tak naprawdę dobrych praktyk czy wypracowanych praktycznych koncepcji (w tym zagranicznych). Ten fakt spowodował, że Ministerstwo Energii zdecydowało się bez mała rok temu na zamówienie wśród firm doradczych specjalistycznego opracowania, ekspertyzy pt. „Koncepcja Funkcjonowania Klastrów Energii”. Ekspertyza ta, wraz z opiniami na jej temat (koreferatami przygotowanymi przez inne podmioty) znajduje się na stronach Ministerstwa Energii. Dziś wydaje się, że dobrym źródłem doświadczeń i inspiracji mogą być te własne, związane z funkcjonowaniem w Polsce od ponad 10-ciu lat klastrów gospodarczych, rynku OZE czy rozwijającej się tu i tam idei energetyki rozproszonej.

Opisywane powyżej przedsięwzięcie Ministerstwa Energii (konkurs), mające na celu identyfikację klastrów pilotażowych nie jest jedynym działaniem. Można zaobserwować wiele innych podejmowanych w tym obszarze przez różnych uczestników rynku. Na przykład Narodowy Fundusz Ochrony środowiska i Gospodarki Wodnej w Porozumieniu z Ministerstwem Rozwoju i Ministerstwem Energii wprowadził modyfikacje do konkursów związanych z energetyką, w tym do przeprowadzanych w trzecim kwartale bieżącego roku konkursów: 1.1.1 (Wspieranie inwestycji dotyczących wytwarzania energii z odnawialnych źródeł wraz z podłączeniem tych źródeł do sieci dystrybucyjnej/przesyłowej), czy 1.6.1/II (Promowanie wykorzystywania wysokosprawnej kogeneracji ciepła i energii elektrycznej w oparciu o zapotrzebowanie na ciepło użytkowe – Źródła wysokosprawnej kogeneracji). Zapowiedzi ww. instytucji mówią, że odwoływanie się, powoływanie się czy promowanie „KE” będzie coraz częstszą praktyką.

Dyskusje prowadzone w gronie twórców i członków KlasGRID toczą się wokół opracowania rekomendacji obszarów, w których zdaniem strony społecznej powinno pojawić się wsparcie państwa. Te obszary – w chwili obecnej jest ich pięć – to: fundusze zwrotne i nisko-oprocentowane kredyty na budowę odnawialnych źródeł energii, dotacje na źródła energii, które nie są objęte systemem aukcji w tym dotacje na budowę magazynów energii, dotacje na infrastrukturę sieciową, pomiarową (w tym systemy AMI) oraz sterującą (w tym systemy SCADA) w Klastrach Energii, dotacje na edukację, dotacje na dokumentację.

Po co to wszystko …

Klastry energii powstają w oparciu o co najmniej trzy grupy motywacji, trzy grupy celów (obrazuje je rysunek), a choć motywacje pochodzą z innych obszarów, odmiennych punktów widzenia, łączą się w spójny ekosystem.

Z poziomu państwa, utworzenie Klastrów Energii, jest jednym z elementów realizacji polityki energetycznej w tym dwóch podstawowych strategii w tym obszarze:

  1. Dążenia do utrzymania zeroenergetycznego wzrostu gospodarczego, tj. bez wzrostu zapotrzebowania na energię pierwotną oraz konsekwentne zmniejszanie energochłonności polskiej gospodarki (Polityka Energetyczna Polski do 2030 roku)

  2. Deklaracja zainstalowania do 2020 r. w 80% wszystkich gospodarstw w UE inteligentnych systemów pomiarowych (III pakiet energetyczny)

Cele te w najbliższym czasie prawdopodobnie zostaną uzupełnione o nowe, związane z rozwojem energetyki rozproszonej, bo jak wydaje się w tę stronę podążać będą zapisy „Pakietu Zimowego” .

Z poziomu inicjatorów klastrów podstawowym celem tworzenia i funkcjonowania Klastrów Energii jest tworzenie warunków stałego, zrównoważonego (społeczeństwo, środowisko, gospodarka), nowoczesnego (w tym innowacyjnego) i efektywnego (technicznie, energetycznie, ekonomicznie) rozwoju energetyki rozproszonej w tym odnawialnej, służącej poprawie lokalnego bezpieczeństwa energetycznego i zapewnienia konkurencyjności gospodarczej w sposób przyjazny dla środowiska przy uwzględnieniu miejscowych zasobów i potrzeb – to cel sformułowany przez KlasGRID na potrzeby otwartej – społecznej metodyki tworzenia i funkcjonowania KE. Ww. cel zdefiniowany jest w pięciu obszarach:

  1. Zapewnienia lokalnego bezpieczeństwa energetycznego,

  2. Poprawy stanu lokalnego środowiska naturalnego,

  3. Zwiększenia konkurencyjności i efektywności technicznej,
    energetycznej i ekonomicznej lokalnej gospodarki,

  4. Innowacji w energetyce,

  5. Rozwoju rynku poprzez podnoszenie jakości i kreowanie nowych usług i modeli biznesowych w energetyce.

Z punktu widzenia uczestników klastrów, ich dostawców i klientów, cele są definiowane w nieco bardziej utylitarny sposób. Są to zazwyczaj: obniżenie kosztów zakupów energii dla konsumentów i jednocześnie wzrost ceny sprzedaży energii dla producentów, pozyskanie stabilnego finansowania, wejście w nowe obszary działalności gospodarczej, nowe usługi i modele biznesowe, wzrost bezpieczeństwa, jakości i stabilności dostaw energii, wzrost możliwości przyłączeniowych do sieci energetycznej czy definiowane przez przedstawicieli samorządów lokalnych takie cele jak rozwój lokalnej gospodarki.

Strukturę tych celów uzupełnia lista celów przyświecających wymienianej już kilkukrotnie, a powołanej przez Klastry Energii inicjatywy pod nazwą KlasGRID. Ogólnie sformułowanym celem KlasGRID jest: „Wsparcie rozwoju koncepcji Klastrów Energii na bazie doświadczeń Krajowych Klastrów Kluczowych” poprzez: integrację środowiska Klastrów Energi, wsparcie inicjatyw klastrowych poprzez wymianę doświadczeń, w tym tworzenie platformy wymiany wiedzy i dokumentacji, internacjonalizację koncepcji klastrów energii. Może bardziej praktycznie poprzez: opracowanie społecznego – będącego podręcznikiem/metodyką „Modelu Odniesienia Klastrów Energii v.2.0”, a także identyfikację „Modelowych Klastrów Energii”.

Zakres działania Klastrów Energii obejmuje potencjalnie ponad sto obszarów związanych z: wytwarzaniem, dystrybucją, magazynowaniem, wykorzystaniem i innymi usługami związanymiz energią elektryczną, cieplną, chłodem, paliwami gazowymi oraz transportem (w tym elektrycznym). Model zakresu działania klastrów energii opracowany w kwietniu bieżącego roku przez KlasGRID na potrzeby koreferatu nazywany jest czasami „Energetyczną Kostką Rubika” co łatwo zrozumieć patrząc na poniższy schemat przygotowany przez autorów niniejszego artykułu.

Co teraz?

W celu realizacji projektu pt. „Budowa Społecznego Modelu Odniesienia Klastrów Energii” przygotowaliśmy cykl 5 warsztatów pod patronatem Ministerstwa Energii, z udziałem przedstawicieli tegoż ministerstwa, przedstawicieli nauki i Krajowych Klastrów Kluczowych, a także osób zaangażowanych w tworzenie kilkunastu koreferatów do tzw. Referatu KAPE (opracowania przygotowanego na zlecenie Ministerstwa Energii przez konsorcjum reprezentowane przez Krajową Agencję Poszanowania Energii). Uczestnikami tych spotkań są przedstawiciele klastrów energii i inicjatorów nowych klastrów energii, które się właśnie tworzą. Celem warsztatów jest nie tylko zebranie doświadczeń poszczególnych kooperatyw, niezbędnych do budowania Społecznego Modelu Odniesienia, ale przede wszystkim zjednoczenie środowiska i przygotowanie zagadnień prawnych do rozwiązania w najbliższym czasie. Jako reprezentacja parasolowa już w tej chwili 30 inicjatyw, mamy siłę drzemiącą w jedności, niezbędną do wpływania na rząd. Warsztaty cieszyły się dużym zainteresowaniem i stawiennictwem zarówno przedstawicieli samorządów, jak i przedsiębiorstw komunalnych i przedsiębiorstw energetycznych, a także innych, dysponujących technologiami właściwymi do wdrożenia w klastrach energii.

W ramach realizowanych warsztatów uczestnicy mogli wziąć udział m.in. w dniach 13-14 listopada br. w Krakowie w konferencji Central European Energy Forum – Energy CEE Day 2017, a także w dniach 21-23 listopada br. w Opoluw IX Festiwalu Ekoenergetyki z rozdaniem statuetek Zielonego Fenixa4,5.

Może nie wszyscy Państwo wiedzą, ale w dniach 19-20 października 2017 r. w Siedlcach odbył się III Ogólnopolski Szczyt Gospodarczy OSG 2017, którego tematem przewodnim było w tym roku: „Państwo – Gospodarka – Bezpieczeństwo: Filary polskiej gospodarki przyszłości”, a wśród najważniejszych poruszanych zagadnień blokowych znalazły się m.in. dyskusje o inwestycjach infrastrukturalnych w energetyce, roli surowców energetycznych i klastrach energii. W trakcie drugiego dnia, odbyła się organizowana przez Ministerstwo Energii i NFOŚiGW kilkugodzinna sesja pt. „Z Energią na Ty”, podczas której swoje wystąpienie miał Prezes „KlasGRID” Robert Szlęzak, prezentujący przed zebranymi „Koncepcję Klastrów Energii”, a także zaprezentowały się dwa przykładowe, funkcjonujące już polskie klastry energii.

Co przed nami

Działaniom Ministerstwa Energii towarzyszy szereg działań inicjowanych oddolnie i koordynowanych przez niezależne, społeczne podmioty działające na rynku energetyki. Organizacje takie jak KlasGRID (Ogólnopolskie Porozumienie Kooperacyjne Klastrów Energii) podejmują działania mające na celu nie tylko integrację środowiska czy wymianę doświadczeń, ale przede wszystkim tworzenie wspólnej, opartej na realnych potrzebach, wizji polskich kooperatyw energetycznych. Działając razem tworzące się klastry energii mają szansę na konstruktywne oddziaływanie na ustawodawców, mogą mieć wpływ na tworzenie się nowego rynku,w tym nowego prawa w sferze energetyki.

KlasGRID, jak już wspominaliśmy, jest organizatorem cyklu spotkań, mających na celu wypracowanie społecznej wersji modelu odniesienia dla klastrów energii czy identyfikację „Modelowych Klastrów Energii”. Warsztat Inicjujący odbył się 6 września br., a kolejne odbywają się co dwa, trzy tygodnie. Wydarzenia te są nie tylko okazją do zapoznania się z planami i działaniami „góry”, ale także znakomitą okazją dla poszczególnych klastrów prezentacji siebie i swoich planów. Z kilku prezentacji, które mieliśmy okazję oglądać i dyskutować wynika, że Klastry Energii to mieszanina tego, co wspólne z tym, co indywidualne, i że pomysły na osiągnięcie stawianych przed klastrami celów są różnorodne. Nasza obserwacja bazuje na bardzo skromnej próbie, bo do tej pory mieliśmy okazję dokładniej zapoznać się dopiero z ok. 10 strategiami prezentowanymi przez klastry z Gliwic, Sochaczewa, Grajewa, Włodawy, Sokołowa, Oławy, Brennej, Zgorzelca czy Ochotnicy. Wyłania się jednak z tych strategii obraz potwierdzający bezsprzecznie wcześniejsze przypuszczenia, na bazie których powstał plan działania obejmujący między innymi konieczność opracowania publicznego, dostępnego dla wszystkich podmiotów modelu odniesienia. Ta ubiegłoroczna inicjatywa Ministerstwa Energii uzyskała w tej chwili nowe oblicze w postaci prowadzonych w ramach KlasGRID prac nad Metodyką Tworzenia i Funkcjonowania Klastrów Energii (a na jej bazie powstało już kilka pierwszych strategii).

Zarówno z prezentacji tych kooperatyw, których mieliśmy okazję wysłuchać na Szczycie Gospodarczym, jak i tych na warsztatach KlasGRID, które złożyły swoje strategie w konkursie ministerstwa, daje się wyciągnąć jeden spójny wniosek: klastry energii są bardzo różnorodne i wszelkie modele odniesienia czy programy do nich adresowane muszą tę różnorodność uwzględniać. W związku z powyższym pracujemy nad koncepcją Klastrów Modelowych, których wypracowane rozwiązania gotowe będą do powielania w szeregu tworzących się inicjatywach. Szacujemy, że klastrów energii powstanie w Polsce ok. 400 – warto by naśladowcy nie musieli wyważać drzwi, a efektywność pracy w kooperatywach będzie znacznie lepsza. Prace nad modelem odniesienia postępują. Dziś już mamy sporo, a członkowie KlaGRID na spotkaniach chętnie dzielą się wiedzą, z których powstają opracowania dostępne wkrótce dla wszystkich członków. Zapraszamy więc do współpracy, bo istnieje wręcz konieczność opracowania katalogu rozwiązań modelowych – takich rozwiązań technologicznych, organizacyjnych, ekonomicznych, formalnych itp., które rozwiązują jakiś konkretny problem lub pozwalają osiągnąć jeden z celów powstania klastrów energii, a jednocześnie są na tyle uniwersalne, że możliwe do przeniesienia z jednego klastra do drugiego. Z tego zadania wyłania się kolejne polegające na identyfikacji, a następnie promocji Klastrów Modelowych, czyli takich miejsc, z których inicjatywy we wcześniejszych fazach rozwoju mogły by zaczerpnąć.

Kolejnymi obszarami aktywności KlasGRIDsą prace nad uruchomieniem międzyklastrowego centrum edukacji, a także działania nakierowane na internacjonalizację. Można te aktywności przedstawić w postaci schematu:

Ministerstwo Energii pracuje obecnie nad regulacjami prawnymi, dotyczącymi również pracy klastrów energii, oraz nad zbudowaniem systemu wyboru klastrów pilotażowych (trwa opracowanie koncepcji oceny złożonych strategii w konkursie na klastry energii) i systemu wsparcia dla nich, także w postaci dofinansowania pilotażowych inwestycji. Czekamy, ale mając wiedzę i doświadczenie nie chcemy być biernymi uczestnikami budowania tego systemu.

Oczywiście dziś trudno jest prognozować jak duża ilość inicjatyw Klastrów Energii przetrwa „wiek dziecięcy”. W przypadku analogicznego zjawiska klastrów przemysłowych można oszacować, że do fazy rozwoju dociera co trzecia inicjatywa. Jeżeli przyjmiemy, że naturalny rynek Klastrów Energii w Polsce to 360 inicjatyw (liczba powiatów) to możemy się spodziewać, że pod koniec pierwszego etapu procesu, który autorzy niniejszego artykułu szacują na dwa do trzech lat, będzie funkcjonowało ponad 100 inicjatyw.

Pobieżna analiza dzisiejszych wstępnych inicjatyw pokazuje, że Klastry Energii to przedsięwzięcia bilansujące moc elektryczną na poziomie kilkudziesięciu MW. Tak przygotowane wstępne szacunki, wskazują, że zjawisko może objąć ok. 10% polskiego rynku energii, a to już stanowić będzie zauważalną siłę rynkową, w szczególności na obszarach w mniejszym stopniu zurbanizowanych i uprzemysłowionych.

Co z tego będą mieli Kowalski i Nowak?

Przysłowiowi Kowalski i Nowak, mogą się zapytać, a co my z tego będziemy mieli? Pytanie słuszne, podobnie jak słusznym było to, zadawane na przełomie lat 70-tych i 80-tych: „a po co nam te komputery?” Tak jak komputery zmieniły nasze codzienne życie, tak najprawdopodobniej zrobi to rewolucja energetyczna. Dziś możemy tylko przewidywać, że nasze coraz bardziej „zelektryfikowane” gospodarstwa domowe, a za chwilę i samochody, będą potrzebowały coraz więcej taniego i pewnego, że zostanie dostarczony na czas i we właściwej ilości prądu. Klastry Energii tworzą szansę nie tylko dla przemysłowych producentów i odbiorców energii. Szansę polegająca na tym, że dzięki rozwojowi energetyki rozproszonej i samobilansującej się możliwym będzie nie tylko poprawienie bezpieczeństwa dostaw energii, zwiększenie możliwości przyłączeniowych, powstanie i rozwój nowych usług i produktów energetycznych, ale także pogodzenie dwóch, dzisiaj wydających się trudnymi do pogodzenia celów: podniesienia ceny sprzedaży energii dla producentów i obniżenia ceny zakupu energii dla odbiorców. Omawiane działania otworzą też przestrzeń dla prosumentów, spowodują że coraz więcej z nas, będzie chciało mieć swoje małe instalacje produkujące lub przechowujące energię elektryczną, cieplną czy chłód. Tym właśnie i wielu innym celom przyświecającym koncepcjom Smart Grid, Smart City, Sart Energy mają służyć kooperatywy energetyczne takie jak „Klastry Energii”.

Zapraszamy do współpracy

Osoby i instytucje, którym zależy na tym, by mieć wpływ na rozwój branży energetycznej w Polsce zachęcamy do podejmowania wspólnych działań, bo tylko zjednoczenie środowiska ma szansę wypracowania najlepszych rozwiązań. Jako Ogólnopolskie Porozumienie Kooperacyjne KlasGRID, zapraszamy zarówno te Klastry Energii, które złożyły już strategie do konkursu Ministerstwa Energii, jak i te, które mają dopiero plany. Wszystkim inicjatywom niezależnie od fazy ich rozwoju, życzymy sukcesów!

You must be logged in to post a comment Login

Komentarz